| Λεξικό| Αιφνίδιος θάνατος | Συγκοπή |

  

Συμπτώματα καρδιακών παθήσεων
Στεφανιαία νόσος

Υπέρταση

Υπερλιπιδαιμία
Καρδιακή ανεπάρκεια
Βαλβιδοπάθειες
Μυοκαρδιοπάθειες
Συγκοπή-Λιποθυμία
Αγγειακά επεισόδια

Σακχαρώδης διαβήτης

Αρρυθμίες

Παχυσαρκία
Άλλες καρδιακές παθήσεις

  

 

Καρδιακή ανεπάρκεια

 

Το σύνδρομο της καρδιακής ανεπάρκειας, που οφείλεται σε διάφορα αίτια, διαγιγνώσκεται κάθε χρόνο σε 20.000 περίπου κατοίκους της χώρας μας, ενώ πρόκειται για το μόνο καρδιολογικό πρόβλημα που αυξάνει σε συχνότητα.

Πρόκειται για ένα σύνδρομο που αφορά όλες τις ηλικίες, ακόμη και παιδιά, ενώ συχνότερα εμφανίζεται στην τρίτη ηλικία. Όσον αφορά τα δύο φύλα, δεν έχουν παρατηρηθεί διαφορές ως προς τη συχνότητα εμφάνισης αλλά ως προς τα αίτια: στις γυναίκες πιο συχνό αίτιο είναι η υπέρταση, ενώ στους άνδρες η στεφανιαία νόσος.

Στις περιπτώσεις της καρδιακής ανεπάρκειας η καρδιά εξακολουθεί να εργάζεται αλλά λιγότερο αποτελεσματικά. Ως αποτέλεσμα τόσο στην κόπωση όσο και στην ηρεμία το οξυγόνο δεν επαρκεί. Στις ΗΠΑ, από όπου έχουμε τις καλύτερες στατιστικές, υπολογίζεται ότι περίπου 5.000.000 Αμερικανοί πάσχουν από καρδιακή ανεπάρκεια ενώ κάθε χρόνο εμφανίζονται 400.000 νέες περιπτώσεις. Υπολογίζεται ότι τα επόμενα χρόνια η καρδιακή ανεπάρκεια θα είναι η πιο συχνή διάγνωση και θα «ευθύνεται» για τις περισσότερες εισαγωγές στα νοσοκομεία. Και αυτό γιατί με όλες τις νέες τεχνικές και τα φάρμακα πολλοί ασθενείς επιζούν και μακροχρόνια οδηγούνται προς καρδιακή ανεπάρκεια.

Στην καρδιακή ανεπάρκεια η αδύναμη καρδιά συνυπάρχει με κατακράτηση υγρών στον οργανισμό. Η κύρια δουλειά της καρδιάς είναι να στέλνει την απαραίτητη ποσότητα αίματος σε όλα τα μέρη του σώματος. Το αίμα που κυκλοφορεί μεταφέρει θρεπτικά συστατικά και οξυγόνο στους ιστούς του σώματος και απομακρυνθεί τα άχρηστα προϊόντα. Το πόσο αίμα θα στείλει η καρδιά εξαρτάται από τις δραστηριότητες του σώματος. Στην ηρεμία χρειαζόμαστε μικρή ποσότητα αίματος ενώ στην προσπάθεια αυξάνονται οι απαιτήσεις τόσο για αίμα όσο και για θρεπτικά συστατικά και η καρδιά συσπάται εντονότερα. Για να προσαρμοστεί στις διαφορετικές συνθήκες η καρδιά χτυπά γρηγορότερα ή πιο αργά και τα αγγεία συσπώνται ή διαστέλλονται για να κατανείμουν ομοιόμορφα το αίμα.

Τι είναι καρδιακή ανεπάρκεια;

Καρδιακή ανεπάρκεια είναι η ανικανότητα της καρδιάς να εφοδιάσει τους ιστούς του σώματος με την απαραίτητη ποσότητα αίματος. Αυτό συμβαίνει λόγω καρδιακής βλάβης που προκαλεί μείωση της λειτουργικότητας (δύναμης) της καρδιάς.

Με ποιες μορφές εμφανίζεται;

Αριστερή καρδιακή ανεπάρκεια

Η βλάβη βρίσκεται στην αριστερά κοιλία, που αδυνατεί να προωθήσει το αίμα προς την αορτή. Η πίεση προς τα «πίσω» (αριστερό κόλπο και πνεύμονες) αυξάνει. Η αυξημένη αυτή πίεση προκαλεί εξίδρωση υγρού στον περιαγγειακό χώρο των πνευμονικών τριχοειδών και σε σοβαρότερες καταστάσεις υγρό εμφανίζεται μέσα στις κυψελίδες.  Έτσι τα συμπτώματα που εμφανίζονται είναι από τους πνεύμονες, κυρίως δύσπνοια.

Δεξιά καρδιακή ανεπάρκεια

Η βλάβη, βρίσκεται στην δεξιά κοιλία που αδυνατεί να προωθήσει το αίμα προς την πνευμονική αρτηρία. Η πίεση προς τα «πίσω» αυξάνεται (δεξιό κόλπο και φλέβες) και τα συμπτώματα προέρχονται από την φλεβική στάση (κυρίως οιδήματα κάτω άκρων).

Ποια τα αίτια της καρδιακής ανεπάρκειας;

Α. Πρώτα έτη ζωής

  • Έκπτωση της μυοκαρδιακής λειτουργίας συνεπεία μυοκαρδίτιδας
  • Υπερκοιλιακές ταχυκαρδίες
  • Συγγενείς καρδιοπάθειες

Β. 5-15 έτη

  • Οξεία ρευματική μυοκαρδίτιδα
  • Οξεία σπειραατονεφρίτιδα (υπερτασική απάντηση)
  • Συγγενείς καρδιοπάθειες

Γ.  Νέοι ενήλικοι

  • Οξεία ρευματικη καρδίτιδα
  • Ρευματικές βαλβιδοπάθειες
  • Μυοκαρδίτιδα
  • Διατατική μυοκαρδιοπάθεια

Δ. Ενήλικοι 40 ετών

  • Στεφανιαίας νόσος
  • Υπερτασική καρδιοπάθεια
  • Διατατική μυοκαρδιοπάθεια
  • Εκφυλιστικές βαλβιδοπάθειες
  • Ρευματικές βαλβιδοπάθειες
  • Σπάνιες σύμπλοκες συγγενείς καρδιοπάθειες

Οι παθήσεις αυτές μπορεί να προκαλέσουν καρδιακή ανεπάρκεια μειώνοντας την ικανότητα προς σύσπαση της καρδιάς, μειώνοντας την πλήρωση της καρδιάς με αίμα ή γεμίζοντας τις κοιλότητες της καρδιάς με μεγάλη ποσότητα αίματος. Η πάθηση αυτή δεν εμφανίζεται ξαφνικά αλλά υπάρχει συνήθως για χρόνια, εξελίσσεται και επιδεινώνεται.

Ας δούμε τι ακριβώς συμβαίνει στην καρδιακή ανεπάρκεια.

Οταν η καρδιά δεν συστέλλεται ικανοποιητικά, όπως θα έπρεπε, λιγότερο αίμα βγαίνει από την καρδιά. Ετσι το αίμα όταν επιστρέφει στην καρδιά, λόγω του ότι βρίσκει και υπόλοιπο αίματος εκεί, αρχίζει να συσσωρεύεται στις φλέβες. Γι' αυτόν τον λόγο αναπτύσσεται μια δύναμη από το εσωτερικό των αγγείων προς τους ιστούς των ποδιών. Το οίδημα το οποίο αναπτύσσεται στα άκρα, στους σφυρούς και στις κνήμες οφείλεται στην κατάσταση αυτή. Μερικές φορές το οίδημα αυτό φθάνει και στην κοιλία και στο ήπαρ. Δεν οφείλονται όμως όλα τα οιδήματα στην καρδιακή ανεπάρκεια και ο γιατρός σας είναι αυτός ο οποίος θα βγάλει τη διάγνωση.

Η αριστερή πλευρά της καρδιάς δέχεται το οξυγονωμένο αίμα από τους πνεύμονες και το στέλνει σε όλο το σώμα. Οταν η καρδιά δεν συστέλλεται ικανοποιητικά, αίμα παραμένει στα αγγεία και στους πνεύμονες. Μερικές φορές υγρό εξέρχεται από τα αγγεία του πνεύμονα στον χώρο που φυσιολογικά μπαίνει ο αέρας που αναπνέουμε. Η κατάσταση αυτή καλείται οξύ πνευμονικό οίδημα και χαρακτηρίζεται από έντονη δύσπνοια, εφίδρωση και συχνά υψηλή αρτηριακή πίεση.

Στην καρδιακή ανεπάρκεια η ικανότητα των νεφρών να αποβάλλουν νάτριο και νερό είναι επίσης μειωμένη. Το νάτριο, το οποίο φυσιολογικά θα έπρεπε να αποβάλλεται με τα ούρα, παραμένει στο σώμα και κατακρατά νερό. Αυτό επιδεινώνει το πρόβλημα της αυξημένης κατακράτησης υγρών που ήδη υπάρχει. Ενα άλλο σύμπτωμα των ασθενών με καρδιακή ανεπάρκεια είναι η κόπωση. Αυτό οφείλεται στο ότι δεν κυκλοφορεί αρκετό αίμα στους ιστούς και στα όργανα και το οξυγόνο το οποίο απαιτείται δεν επαρκεί. Οταν η καρδιακή ανεπάρκεια εμφανίζεται, ο οργανισμός προσπαθεί να αμυνθεί. Ενας τρόπος είναι η αύξηση του μεγέθους της καρδιάς. Οταν οι κοιλότητες της καρδιάς αυξάνονται, διατείνονται και μπορούν να συστέλλονται ισχυρότερα και έτσι να εξωθούν περισσότερο αίμα.

Ένας δεύτερος τρόπος με τον οποίον η καρδιά αμύνεται είναι η αύξηση της μυϊκής μάζας. Με αυτόν τον τρόπο αυξάνεται ο συνολικός αριθμός των μυϊκών ινών που είναι δυνατόν να συσταλούν. Περισσότερες μυϊκές ίνες σημαίνει ότι η καρδιά συστέλλεται ισχυρότερα.

Ένας τελευταίος τρόπος είναι η αύξηση της συσπαστικότητας της καρδιάς μέσω αγγειοσυσπαστικών ουσιών που κυκλοφορούν. Στην αρχή αυτοί οι μηχανισμοί βοηθούν την καρδιά να ανταποκρίνεται φυσιολογικά ή τουλάχιστον ικανοποιητικά. Καθώς όμως η κατάσταση επιδεινώνεται η αντιστάθμιση αυτή αρχίζει από μόνη της να επιδεινώνει τα πράγματα και από ένας βοηθητικός μηχανισμός γίνεται τελικά καταστρεπτικός.

Όπως όλες οι παθήσεις, έτσι και η καρδιακή ανεπάρκεια έχει συμπτώματα τα οποία βοηθούν να τη διαγνώσουμε. Το συχνότερο σύμπτωμα είναι η δύσπνοια προσπάθειας η οποία προκαλείται από κατακράτηση υγρών στους πνεύμονες. Το λαχάνιασμα είναι ένα σύμπτωμα που παρατηρείται συχνά κατά την άσκηση αλλά και κατά την ηρεμία. Μερικές φορές η δύσπνοια παρατηρείται αιφνίδια το βράδυ, γίνεται πολύ σοβαρή και ο ασθενής χρειάζεται αρκετά μαξιλάρια για να κοιμηθεί. Μερικές φορές ο ασθενής σηκώνεται το βράδυ και κάθεται καθιστός στο κρεβάτι λόγω της δύσπνοιας.

Αν και τα προβλήματα της αναπνοής είναι τα συχνότερα στην καρδιακή ανεπάρκεια δεν είναι και τα μόνα. Μερικές φορές οι ασθενείς παρουσιάζουν βήχα και αιματηρά φλέγματα. Ενα άλλο σύμπτωμα, το οποίο ήδη αναφέρθηκε, είναι το οίδημα. Συχνά παρατηρείται αύξηση του σωματικού βάρους λόγω της κατακράτησης των υγρών.

Τέλος, συμπτώματα που δείχνουν ότι δεν υπάρχει αρκετή εξώθηση αίματος από την καρδιά είναι η κόπωση και η αδυναμία ως το σημείο ο ασθενής να μην μπορεί να αυτοεξυπηρετηθεί. Συχνά ο γιατρός μπορεί να διαγνώσει ότι ο ασθενής έχει καρδιακή ανεπάρκεια από την κλινική εξέταση. Εντοπίζει τη δύσπνοια και το οίδημα από την ακρόαση των πνευμόνων, ακούει το υγρό στους πνεύμονες, και από την ακρόαση της καρδιάς αντιλαμβάνεται αν αυτή δουλεύει φυσιολογικά.

 

Προδιαθεσικοί παράγοντες της καρδιακής ανεπάρκειας

Ο κίνδυνος εμφάνισης καρδιακής ανεπάρκειας γίνεται μεγαλύτερος εάν συνυπάρχουν ένας ή περισσότεροι από τους εξής παράγοντες: Ηλετροκαρδιογραφικές αλλοιώσεις υπερτροφίας της αριστερής κοιλίας, αποκλεισμός σκέλους του δεματίου του His ή διαταραχές του τμήματος ST και του επάρματος Τ, ελάττωση της ζωτικής χωρητικότητας των πνευμόνων, ταχυκαρδία, μεγαλοκαρδία, σακχαρώδης διαβήτης, παχυσαρκία, υπερχοληστερολαιμία (στους άνδρες), κάπνισμα, λευκωματουρία, αναιμία.

Επίσης η ηλικία αποτελεί σημαντικό προδιαθεσικό παράγοντα. Στις μεγάλες ηλικίες συχνά ευθύνεται η διαστολική δυσλειτουργία για την καρδιακή ανεπάρκεια

Καρδιολογία Τούτουζα

Ταξινόμηση της καρδιακής ανεπάρκειας από την Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία

 

Στάδια

Παράδειγμα

A. Ασθενείς υψηλού κινδύνου για καρδιακή ανεπάρκεια χωρίς όμως οργανική καρδιακή νόσο ή συμπτώματα

Υπέρταση, Στεφανιαία νόσος, Σακχαρώδης Διαβήτης, Καρδιοτοξικά φάρμακα

B. Ασθενείς με οργανική καρδιακή νόσο χωρίς όμως συμπτώματα καρδιακής ανεπάρκειας

Παλαιό έμφραγμα μυοκαρδίου, Συστολική δυσλειτουργία αριστερής κοιλίας, Ασυμπτωματική βαλβιδοπλαστική

C. Ασθενείς με οργανική καρδιακή νόσο με πρόσφατα ή παλαιό συμπτώματα καρδιακής ανεπάρκειας

Γνωστή οργανική καρδιακή νόσος, Δύσπνοια ή εύκολη κόπωση, Ελαττωμένη αντοχή κόπωσης.

D. Ανθεκτική καρδιακή ανεπάρκεια που χρήζει εξειδικευμένης αγωγής

Σοβαρά συμπτώματα σε ηρεμία παρά τη μέγιστη θεραπευτική αγωγή

Αριστερά καρδιακή ανεπάρκεια

Το κύριο σύμπτωμα είμαι η δύσπνοια η οποία ανάλογα με την βαρύτητα εκδηλώνεται σαν:

Δύσπνοια προσπάθειας

Εμφανίζονται με την σωματική προσπάθεια. Όσο πιο εύκολα, δηλαδή σε μικρότερη προσπάθεια εμφανίζεται τόσο πιο σοβαρή είναι η καρδιακή ανεπάρκεια. Υποχωρεί μετά τη διακοπή της. Μπορεί να εμφανισθεί και μετά από ψυχική υπερδιέγερση, κατάκλιση, υπερυδάτωση, αρρυθμίες.

Παροξυσμική δύσπνοια ή καρδιακό άσθμα

Εμφανίζεται παροξυσμικά συχνά κατά την διάρκεια του ύπνου (2-3 ώρες μετά την κατάκλιση) και αναγκάζει τον ασθενή να σηκωθεί για αναζήτηση αέρα. Λίγο μετά την απόκτηση καθιστής ή όρθιας θέσης αισθάνεται καλύτερα και μπορεί να κοιμηθεί για το υπόλοιπο της νύκτας.

Οξύ πνευμονικό οίδημα

Είναι βαριά κλινική εκδήλωση της αριστερής καρδιακής ανεπάρκειας με αιφνίδια αύξηση της πίεσης των πνευμονικών τριχοειδών πάνω από 25 mm Hg και άφθονη εξαγγείωση υγρού στις κυψελίδες.

Εμφανίζεται σε χρόνιους καρδιοπαθείς με εύκολη δύσπνοια προσπάθειας ή επεισόδια παροξυσμικής δύσπνοιας που μπορεί να εξελιχθούν σε πνευμονικό οίδημα, συχνά όμως εμφανίζεται και ως πρώτη εκδήλωση σε ασθενείς με οξύ καρδιακό επεισόδιο όπως είναι το οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου, κρίση αρτηριακής υπέρτασης κ.ά. Στους καρδιοπαθείς με χρόνια δύσπνοια η έκλυση του οξέος πνευμονικού οιδήματος συχνά οφείλεται σε διαταραχή του καρδιακού ρυθμού, π.χ. παροξυσμό κολπικής μαρμαρυγής, αύξηση της αρτηριακής πίεσης ή στηθαγχική κρίση και, σπανιότερα, σε υπερβολική χορήγηση υγρών.

Στην κλινική εικόνα κυριαρχεί η δύσπνοια με συχνές και επιπόλαιες αναπνοές. Ο ασθενής είναι φοβισμένος και έχει το αίσθημα της έλλειψης αέρα. Η κατάληψη των κυψελίδων από υγρό συχνά συνδυάζεται με ρήξεις μικρών αγγείων και αυτά εκδηλώνονται με βήχα και ροδόχροα αφρώδη πτύελα. Σε πληρέστερη εικόνα ο ασθενής φαίνεται σαν να πνίγεται από την εξαγγείωση των υγρών στις κυψελίδες με αφρούς στο στόμα. Το αίμα υπολείπεται σε οξυγόνωση και εμφανίζεται ελαφρά περιφερική κυάνωση στα χείλη και τα δάχτυλα. Επίσης στην περιφέρεια κυριαρχούν οι εκδηλώσεις της χαμηλής καρδιακής παροχής: ωχρότητα, ψυχρά άκρα, εφίδρωση. Η σωματική κόπωση είναι έκδηλη, ο ασθενής δεν μπορεί να σταθεί όρθιος, ακόμη και να καθίσει. Συχνά υπάρχει διανοητική σύγχυση.

Από την αντικειμενική εξέταση διαπιστώνεται ταχυκαρδία με πολύ μικρό αρτηριακό σφυγμό, ο οποίος ενίοτε είναι εναλλασσόμενος. Η συστολική πίεση μπορεί να είναι φυσιολογική ή και αυξημένη από περιφερικό αγγειόσπασμο, όμως συχνά είναι χαμηλή, κάτω των 100 mmHg. Από την ακρόαση διαπιστώνονται άφθονοι διάσπαρτοι υγροί ρόγχοι σε αμφότερα τα πνευμονικά πεδία, συχνά δε και ξηρά ακροαστικά λόγω συνύπαρξης σπασμού βρόγχων. Εάν ο θόρυβος από την ανησυχία, τη δύσπνοια, το βήχα και τα ακροαστικά του ασθενούς επιτρέπουν ικανοποιητική ακρόαση της καρδιάς, διαπιστώνεται ταχυκαρδία με καλπασμό, συχνά αρρυθμίες, πιθανόν αύξηση της έντασης του 2ου τόνου στην περιοχή της πνευμονικής και μερικές φορές ήπιο συστολικό φύσημα από λειτουργική ανεπάρκεια μιτροειδούς. Επίσης εάν υπάρχει βαλβιδοπάθεια, είναι δυνατόν να διαπιστωθούν τα αντίστοιχα ακροαστικά ευρήματα, πάντως με μεγάλη δυσκολία λόγω της θορυβώδους κλινικής εικόνας και συνυπάρχουσας ταχυκαρδίας.

Δεξιά καρδιακή ανεπάρκεια

Αίτια

  • Οι παθήσεις που προκαλούν κάμψη της αριστερής καρδιάς και με την πάροδο του χρόνου οδηγούν σε αύξηση των πνευμονικών αντιστάσεων, ανάπτυξη πνευμονικής υπέρτασης και τελικά κάμψη της δεξιάς κοιλίας. 
  • Χρόνιες παθήσεις των πνευμόνων, όπως η χρόνια βρογχίτιδα, το πνευμονικό εμφύσημα, οι επανειλημμένες πνευμονικής εμβολές κ.λ.π.
  • Συγγενείς καρδιοπάθειες, όπως η στένωση της πνευμονικής βαλβίδας, η μεσοκολπική επικοινωνία κ.ά. που προκαλούν αύξηση του έργου της δεξιάς κοιλίας.
  • Ανεπάρκεια της τριγλώχινος.
  • Μυοκαρδίτιδες από ιώσεις, ρευματικό πυρετό κ.ά., καθώς επίσης επιβάρυνση του μυοκαρδίου από νοσήματα που προκαλούν υπερκινητική κυκλοφορία, όπως ο υπερθυρεοειδισμός, η αναιμία, τα αρτηριοφλεβικά ανευρύσματα κ.λ.π. Οι καταστάσεις αυτές επιβαρύνουν το μυοκάρδιο αμφοτέρων των κοιλιών, πλην όμως εμφανίζουν συχνά εκδηλώσεις κάμψης της δεξιάς κοιλίας, διότι το τοίχωμά της είναι ασθενέστερο.
  • Η συμπιεστική περικαρδίτιδα και οι σπάνιες παθήσεις του μυξώματος του δεξιού κόλπου και της στένωσης της τριγλώχινος παρουσιάζουν παρόμοια εικόνα με την κάμψη της δεξιάς κοιλίας, επειδή παρεμποδίζουν την πλήρωση αυτής και προκαλούν αύξηση της πίεσης στο δεξιό κόλπο και το φλεβικό σύστημα της μεγάλης κυκλοφορίας με έκδηλη εικόνα περιφερικής στάσης.

Κλινική εικόνα

Οι κλινικές εκδηλώσεις της δεξιάς καρδιακής ανεπάρκειας οφείλονται (α) στην αυξημένη περιφερική φλεβική πίεση, (β) τη μειωμένη καρδιακή παροχή, (γ) την πνευμονική συμφόρηση ή πνευμονική νόσο που πολλές φορές συνυπάρχει με τη δεξιά καρδιακή ανεπάρκεια και (δ) σε αυτή καθ’ εαυτή τη δεξιά καρδιά, η οποία, όταν κάμπτεται παρουσιάζει πρώιμα διαγνωστικά σημεία, προτού εμφανισθούν οι εκδηλώσεις της περιφερικής φλεβικής συμφόρησης.

Υποκειμενικά συμπτώματα

Δύσπνοια

Είναι συνεχής, μικρού βαθμού κατά την ανάπαυση και επιτείνεται κατά την προσπάθεια. Ενίοτε υποχρεώνει τον ασθενή να κάθεται ή να κοιμάται ψηλά με αρκετά 3-4 μαξιλάρια στην πλάτη. Οφείλεται σε συνυπάρχουσα κάμψη της αριστερής καρδιάς ή σε χρόνιο πνευμονικό νόσημα που προκάλεσε την κάμψη της δεξιάς κοιλίας. Επίσης στην εμφάνιση της δύσπνοιας συμβάλλει η ύπαρξη υδροθώρακα και ασκίτη, σε προχωρημένες δε καταστάσεις συμβάλλουν και ο ερεθισμός του αναπνευστικού κέντρου λόγω οξέωσης που προκαλείται από το αυξημένο στο αίμα γαλακτικό οξύ.

Κόπωση

Οι πάσχοντες αισθάνονται κόπωση και στη μικρή ακόμη προσπάθεια. Οφείλεται στη μείωση της καρδιακής παροχής.

Γαστρεντερικές διαταραχές

Συνίσταται σε μετεωρισμό της κοιλίας, «φούσκωμα» αμέσως μετά το φαγητό και δυσκοιλιότητα. Σπανιότερα εμφανίζονται ναυτία ή και εμετοί ή ακόμη και διαρροϊκές κενώσεις από τη λήψη φαρμάκων, όπως η δακτυλίτιδα, η κινιδίνη κ.ά.

Ολιγουρία ή δυσουρία

Στους περιπατητικούς ασθενείς η ολιγουρία είναι έκδηλη κατά τη διάρκεια της ημέρας. Τη νύχτα η καρδιά ανταποκρίνεται καλύτερα στις απαιτήσεις της περιφέρειας και έτσι συμβαίνει κινητοποίηση υγρών και αύξηση της διούρησης (νυκτουρία). Οι άνδρες μέσης ή προχωρημένης ηλικίας συχνά έχουν κάποια διόγκωση του προστάτη, η οποία γίνεται μεγαλύτερη στην καρδιακή ανεπάρκεια  λόγω κατακρατήσεως υγρών. Στις περιπτώσεις αυτές οι ασθενείς έχουν δυσκολία στην έναρξη και συνέχιση της ούρησης.

Θόλωση της διάνοιας, σύγχυση ή και ψυχωσικές εκδηλώσεις

Αποδίδονται σε εγκεφαλική ισχαιμία ή επεισόδια εγκεφαλικών εμβολών.

Διάγνωση

Πως γίνεται η διάγνωση της καρδιακής ανεπάρκειας;

Συνήθως το ιστορικό, τα συμπτώματα και η κλινική εξέταση του ασθενούς είναι αρκετά για την διάγνωση. Διαπιστώνονται ευρήματα από την πάθηση που προκάλεσε την καρδιακή ανεπάρκεια, καθώς και υγροί ρόγχοι στους πνεύμονες, από την στάση του αίματος σε αυτούς.

Η διερεύνηση της καρδιακής ανεπάρκειας περιλαμβάνει επίσης μια σειρά παρακλινικών εξετάσεων για τον καθορισμό της αιτίας, αλλά και την εκτίμηση της βαρύτητας της καρδιακής ανεπάρκειας.

Ηλεκτροκαρδιογράφημα: Διαπιστώνεται νέο ή παλαιό έμφραγμα μυοκαρδίου, υπερτροφία κοιλιών ή κόλπων, αρρυθμίες όπως κολπική μαρμαρυγή, έκτακτες κοιλιακές συστολές, κλπ.

 

1: Ακτινογραφία θώρακος σε καρδιακή ανεπάρκεια, 2: Φυσιολογική ακτινογραφία

Η: καρδιά, L: Πνεύμονες, C: Κλείδα

 

Ακτινογραφία θώρακα: Αύξηση της καρδιαγγειακής σκιάς, αύξηση της βρογχοαγγειακής σκιαγράφησης από στάση υγρού στους πνεύμονες, πλευριτική συλλογή υγρού.

Υπερηχοκαρδιογράφημα: Το τελευταίο είναι απαραίτητο σε όλους τους αρρώστους για την διάγνωση της καρδιακής ανεπάρκειας και της αιτίας που την προκαλεί. Επίσης βοηθά στην εκτίμηση της βαρύτητας της καρδιακής ανεπάρκειας.

Θεραπεία

Μόλις τεθεί η διάγνωση της καρδιακής ανεπάρκειας θα πρέπει να αρχίσει αμέσως η θεραπεία. Βασικό μας μέλημα όπως πριν είναι να βρούμε την αιτία, μήπως μπορεί να αρθεί.

Και χωρίς άρση της αιτίας, πάντως, με τη σωστή θεραπεία και μερικές αλλαγές στον τρόπο ζωής, η κατάσταση της υγείας των ασθενών βελτιώνεται και αισθάνονται καλύτερα. Η θεραπεία θα μειώσει το αίσθημα αδυναμίας, τη δύσπνοια και το οίδημα, θα βελτιώσει την ικανότητα προς άσκηση, θα επιβραδύνει την εξέλιξη της πάθησης και θα αυξήσει την επιβίωση. Γενικότερα η γνώση του προβλήματος και η σωστή αντιμετώπιση έχουν βοηθήσει σημαντικά τόσο στη βελτίωση της ζωής των ασθενών αυτών όσο και στην αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσής τους.

Ποια η θεραπεία της χρόνιας καρδιακής ανεπάρκειας;

Σε αναζήτηση της σωστής αγωγής για τη συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια

Παρά το γεγονός ότι η συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια είναι συχνή κατάσταση, η θεραπεία της αποτελεί ένα αίνιγμα, το οποίο οι γιατροί προσπαθούν να λύσουν. Οι αποκλειστές των β-υποδοχέων και η σπιρονολακτόνη, ένα ήπιο διουρητικό, προσφέρουν σίγουρα οφέλη. Οι περισσότερες έρευνες σήμερα καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η καλύτερη αγωγή για τους περισσότερους ασθενείς με συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια είναι ένας συνδυασμός αναστολέων του μετατρεπτικού ενζύμου, β-αποκλειστών και σπιρονολακτόνης. Στην περίπτωση που ο ασθενής παρουσιάζει συμπτώματα της νόσου, ενδείκνυται η χορήγηση διουρητικών και δακτυλίτιδας και συνιστάται δίαιτα χωρίς αλάτι. Συμπερασματικά, οι αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου, οι β-αποκλειστές και η σπιρονολακτόνη φαίνεται να παρατείνουν την επιβίωση των ασθενών, ενώ η προσθήκη διουρητικών και δακτυλίτιδας βελτιώνουν την ποιότητα ζωής τους.

Εκπαίδευση του ασθενούς και υγιεινοδιαιτητικά μέτρα

Οι ασθενής θα πρέπει να μάθουν για τη κατάσταση τους, καθώς και για την φαρμακευτική τους αγωγή (τη δράση των φαρμάκων, τα ονόματα, τις δόσεις και τις παρενέργειες τους).

Περιορισμός του αλατιού στην αρχή από το τραπέζι και αργότερα κατά το μαγείρεμα του φαγητού

Η κατανάλωση άλατος θα πρέπει να είναι αυστηρά μειωμένη στα άτομα με καρδιακή ανεπάρκεια. Ο λόγος είναι ότι η αυξημένη κατανάλωση άλατος ευνοεί την κατακράτηση υγρών, η οποία επιβαρύνει την καρδιά, προκαλεί δύσπνοια και οίδημα. Η αυξημένη κατανάλωση άλατος μπορεί να προκαλέσει διαταραχές στους ηλεκτρολύτες του σώματος όπως το κάλιο και το μαγνήσιο. Η καθημερινή δίαιτα περιλαμβάνει περίπου τρία κουταλάκια αλάτι. Οι ασθενείς που χρειάζεται να μειώσουν το αλάτι μπορούν να το μειώσουν κατά 30% απλά βγάζοντας την αλατιέρα από το τραπέζι τους. Αν κάποιος ασθενής μαγειρεύει χωρίς αλάτι μπορεί να μειώσει κατά 30% ακόμη την κατανάλωση. (Η συνήθης ημερήσια διατροφή περιέχει 10 γρ. αλάτι, αν απαλειφθεί το αλάτι τού τραπεζιού 3-6 γρ. και αν απαλειφθεί όλο το αλάτι από το μαγείρεμα 2-4 γρ.).

Αλάτι διαφόρων τροφών

Τροφές πλούσιες σε αλάτι

  • Αλάτι, σόδα, αντιόξινα (πλην τού Maalox)

  • Ψωμί, μακαρόνια, μπισκότα

  • Γάλα, τυρί, γιαούρτι

  • Καπνιστά κρέατα και ψάρια, αλλαντικά

  • Έτοιμοι ζωμοί κρέατος, μπύρα, Pepsi-Cola

  • Κάθε κονσέρβα

  • Όλες σχεδόν οι σάλτσες και τουρσιά κ.λ.π. τού εμπορίου

  • Ξηροί καρποί, σοκολάτα

Τροφές πτωχές σε αλάτι

  • Νωπά φρούτα, λαχανικά

  • Πατάτες και ρύζι ανάλατα

  • Ελαιόλαδο, καλαμποκέλαιο, ειδική μαργαρίνη ή βούτυρο.

  • Ανθότυρο, αποβουτυρωμένο γάλα

  • Κρέας, αυγά: έχουν μέτρια ποσότητα νατρίου. Συνιστώνται έως 1-2 ισοδύναμα ημερησίως

  • Ζελέ, σταφίδες

  • Τσάι, καφές, φυσικοί χυμοί, Coca-Cola

Αποφυγή έντονης κόπωσης και συγκίνησης

Αποφυγή σωματικής κοπώσεως. Είναι λάθος ή άσκηση σε αρρώστους πού έχουν καρδιακή κάμψη. Βέβαια, οι άρρωστοι με ήπια μορφή κάμψης δικαιούνται να ακολουθούν τις καθημερινές τους ασχολίες, οι οποίες συνεπάγονται και μέτριο βαθμό βαδίσματος. Οι ασθενείς με μετρίου βαθμού καρδιακή ανεπάρκεια θα πρέπει να ενθαρρύνονται να ασκούνται, πάντα όμως μετά από συνεννόηση με το γιατρό. Εν τούτοις, συνιστάται να αναπαύονται αρκετά μεσημέρι και βράδυ και να διακόπτουν την εργασία τους όταν συνεπάγεται σωματική κόπωση δυσανάλογη προς την καρδιακή τους κατάσταση.

Μείωση βάρους  και καθημερινό ζύγισμα

Οι παχύσαρκοι ασθενείς θα πρέπει να μειώσουν το βάρος τους. Θα πρέπει να ζυγίζονται καθημερινά και να συμβουλεύονται τον γιατρό τους σε κάθε περίπτωση αύξησης του βάρους του πάνω από 1,5- 2 κιλά σε μια εβδομάδα.

Οι ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια θα πρέπει να ζυγίζονται κάθε πρωί διότι η αύξηση του σωματικού βάρους κατά βάση σημαίνει κατακράτηση υγρών.

Υπολιπιδαιμική δίαιτα

Οι ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια λόγω στεφανιαίας νόσου θα πρέπει να ακολουθούν υπολιπιδαιμική δίαιτα.

Έλεγχος και σωστή ρύθμιση της αρτηριακής πιέσεως

Σε οιαδήποτε μορφή καρδιακής ανεπάρκειας, είναι απολύτως απαραίτητη η αντιμετώπιση της συνυπάρχουσας αρτηριακής υπερτάσεως (η οποία στο μεγαλύτερο ποσοστό των μεσηλίκων ατόμων είναι η αιτία της κάμψεως). Επίσης η αύξηση της πολλές φορές είναι αιτία οξέος πνευμονικού οιδήματος.

Η κατανάλωση αλκοόλ θα πρέπει να αποφεύγεται

Σε ασθενείς με υποψία αλκοολικής μυοκαρδιοπάθειας η κατανάλωση αλκοόλ θα πρέπει να απαγορεύεται αυστηρά.

Το κάπνισμα θα πρέπει επίσης να απαγορευθεί

Διόρθωση αρρυθμιών

Οι παροδικές διαταραχές του ρυθμού περιλαμβάνουν συνήθως παροξυσμική κολπική μαρμαρυγή ή πτερυγισμό, συχνές έκτακτες κοιλιακές συστολές ή κοιλιακή ταχυκαρδία, πλήρη κολποκοιλιακο αποκλεισμό, κομβικό ρυθμό εξαιτίας τοξικού δακτυλιδισμού και σύνδρομο «νοσούντος φλεβοκόμβου». Τόσο οι ταχείς, όσο και οι βραδείς καρδιακοί ρυθμοί μπορεί να είναι επιβλαβείς και θα πρέπει να θεραπεύονται

Φάρμακα

  • Διουρητικά: Μια από τις εκπληκτικότερες προόδους στη θεραπευτική αγωγή της καρδιακής ανεπάρκειας τα τελευταία 40 χρόνια υπήρξε η χρήση των διουρητικών, με αποκορύφωμα την εισαγωγή των θειαζιδικών διουρητικών από το στόμα το 1957. Το 40% περίπου των ασθενών με καρδιακή ανεπάρκεια δεν ανταποκρίνονται στην ανάπαυση στο κρεβάτι και τη δακτυλίτιδα και απαιτούν θεραπεία με διουρητικά για να εξουδετερωθεί η υπερογκαιμία της καρδιακής ανεπάρκειας. Αρχικά χορηγούνται σε μικρές δόσεις οι οποίες αυξάνουν εάν επιδεινωθεί η κατάσταση του αρρώστου. Συνήθως χρησιμοποιείται η φουροσεμίδη (Lasix). Οι ασθενείς λαμβάνουν διουρητικά για να αυξήσουν την αποβολή των υγρών και του άλατος. Τα διουρητικά όμως έχουν και ανεπιθύμητες ενέργειες. Μια από τις πιο κοινές είναι και η απώλεια καλίου. Το κάλιο είναι σημαντικό συστατικό του σώματος και βοηθά στην ηλεκτρική σταθερότητα της καρδιάς όσο και στην καλή λειτουργία του νευρικού συστήματος. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι ασθενείς θα πρέπει να παρακολουθούν τις τιμές του καλίου στο αίμα ή αλλιώς τα διουρητικά που λαμβάνουν πρέπει να έχουν και καλιοσυντηρητικό. Πολλά φρούτα όπως οι μπανάνες, τα πορτοκάλια, τα γκρέιπφρουτ και λαχανικά περιέχουν κάλιο και η κατανάλωσή τους βοηθά. Αν κάποιος ασθενής όμως έχει νεφρική ανεπάρκεια θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με τα επίπεδα του καλίου.
  • Αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης: Τα φάρμακα αυτά αυξάνουν την επιβίωση των αρρώστων με καρδιακή ανεπάρκεια και πρέπει, αν δεν υπάρχει αντένδειξη, να τα παίρνουν όλοι. Η πιο συχνή παρενέργεια που έχουν είναι ο ξηρός, επίμονος βήχας. Τότε τα αντικαθιστούμε με αναστολείς της αγγειοτενσίνης ΙΙ.
  • Δακτυλίτιδα: Απαραίτητη σε αρρώστους με κολπική μαρμαρυγή, για ρύθμιση της ταχυκαρδίας.
  • β-αναστολείς: Και αυτά τα φάρμακα αυξάνουν την επιβίωση των αρρώστων με καρδιακή ανεπάρκεια και πρέπει, αν δεν υπάρχει αντένδειξη, να τα παίρνουν όλοι. Αρχικά χορηγούνται σε μικρές δόσεις και σε αρρώστους σταθεροποιημένους (έχουν δοκιμασθεί η μετοπρολόλη, η βισοπρολόλη και η καρβεντιλόλη).
  • Άλλα φάρμακα: Ανάλογα με την αιτία της καρδιακής ανεπάρκειας (νιτρώδη, αντιαρρυθμικά ή αντιπηκτικά κ.λ.π.)

Εξετάσεις αίματος

Από τις εξετάσεις αίματος ενδιαφέρον παρουσιάζουν η ουρία και κρεατινίνη, οι ηλεκτρολύτες, οι λειτουργικές δοκιμασίες ήπατος και η αρίθμηση αιμοσφαιρίων του αίματος.

  • Ουρία και κρεατινίνη: Ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια που υποβάλλονται σε φαρμακευτική αγωγή με διουρητικά μπορεί να παρουσιάζουν μια ελαφρά αύξηση της ουρίας του αίματος και φυσιολογική ή αυξημένη κρεατινίνη. Συνήθως η αύξηση της ουρίας είναι αναλογικά υψηλότερη από την αύξηση της κρεατινίνης.

  • Ηλεκτρολύτες: Σε σοβαρή καρδιακή ανεπάρκεια μπορεί να υπάρχει υπονατριαιμία αραίωσης και μετρίου βαθμού ουραιμία. Η συγκέντρωση καλίου μπορεί να είναι μειωμένη όταν ακολουθείται αγωγή με θειαζίδες ή φουροσεμίδη.

  • Λειτουργικές δοκιμασίες ήπατος: Σε μέτρια καρδιακή ανεπάρκεια οι τρανσαμινάσες, η αλκαλική φωσφατάση, η άμεση και έμμεση χολερυθρίνη μπορεί επίσης να είναι αυξημένες. Σε ασθενείς με από μακρού χρονολογούμενη σοβαρή καρδιακή ανεπάρκεια και καρδιακή κίρρωση μπορεί να παρατηρηθεί μείωση παραγωγής αλβουμινών, λόγω ηπατικής ανεπάρκειας.

  • Η αρίθμηση αιμοσφαιρίων του αίματος: Η αναιμία μπορεί να προκαλέσει κοιλιακή δυσλειτουργία ή να επιδεινώσει μια ήδη μειωμένη κοιλιακή λειτουργία.

Η καρδιακή ανεπάρκεια μπορεί να προκαλέσει αναιμία από αραίωση ενώ αντίθετα η υπερβολική διούρηση μπορεί να οδηγήσει σε αιμοσυγκέντρωση.

 


Υπολογίζεται ότι τα επόμενα χρόνια η καρδιακή ανεπάρκεια θα είναι η πιο συχνή διάγνωση και θα ευθύνεται για τις περισσότερες εισαγωγές στα νοσοκομεία

Περισσότερα...


 

Προληπτικά μέτρα και υγιεινοδιαιτητική αγωγή  στην καρδιακή ανεπάρκεια

Περιλαμβάνονται μέτρα για:

  • την πρόληψη και θεραπεία των νόσων που προκαλούν την αριστερή καρδιακή ανεπάρκεια (π.χ. πρόληψη ρευματικού πυρετού, ενδοκαρδίτιδας, στεφανιαίας νόσου με καταπολέμηση της υπέρτασης, υπερλιπιδημίας, διαβήτη κ.α.)

  • την καταπολέμηση των συνδρόμων που συνυπάρχουν και επιδεινώνουν την καρδιακή ανεπάρκεια (π.χ. αρρυθμιών, υπέρτασης κ.α.)

  • τη δίαιτα απίσχνασης αν το άτομο είναι παχύσαρκο, και δραστικός περιορισμός του αλατιού,

  • την ήρεμη διαβίωση ενδεχομένως με χορήγηση ηρεμιστικών φαρμάκων

  • περιορισμός της σωματικής άσκησης στα όρια των δυνατοτήτων του ατόμου και

  • την αιτιολογική αγωγή που περιλαμβάνει τη διόρθωση ανατομικών βλαβών των βαλβίδων, υπέρτασης κ.λπ.

 

Βασικές αρχές δράσης στο σπίτι

  • Αγοράστε μια αξιόπιστη ζυγαριά.

  • Αγοράστε ένα απλό ή ηλεκτρονικό πιεσόμετρο.

  • Αποκτήστε ένα τετράδιο καταγραφής βάρους, σφίξεων και αρτηριακής πίεσης πρωί απόγευμα.

  • Καταγράφετε καθημερινά βάρος, πίεση και σφίξεις.

  • Τα φάρμακα που θεραπεύουν την καρδιακή ανεπάρκεια, έχουν υποτασική δράση.

  • Γενικώς προσέχετε να διατηρείτε μια λογική τιμή αρτηριακής πιέσεως ώστε να μην νοιώθετε αδυναμία ούτε όμως και υπέρταση.

  • Μην τρώτε αργά το βράδυ. Μην τρώτε ποτέ τόσο ώστε να χορταίνετε.

  • Το αλάτι να είναι ελάχιστο στην τροφή σας όχι όμως ανύπαρκτο όταν κάνετε χρήση διουρητικών.

  • Πάντως αν δεν υπάρχει άλλη πάθηση φροντίζετε να έχετε διατροφή πλήρη σε πρωτεΐνες.

  • Βαδίζετε τις μέρες με καλό καιρό σε ευθείς δρόμους, ευχάριστους στη βάδιση.

  • Μην τρέχετε να προλάβετε το λεωφορείο. Μην σηκώνετε φορτωμένες τσάντες από την αγορά.

  • Μην προσπαθείτε να ανοίγετε το παράθυρο που σφήνωσε. Μην σπρώχνετε επίμονα τη ντουλάπα να πάει πιο δίπλα.

  • Μην τινάζετε χαλιά στις βεράντες. Φροντίζετε να κάνετε αντιγριππικό και αντιπνευμονιοκοκκικό εμβόλιο στη σωστή εποχή. 

  • Φροντίζετε το χειμώνα να έχετε τόση θέρμανση που η ατμόσφαιρα να μη γίνεται ξερή ούτε να κυκλοφορείτε με την κακοκαιρία στους δρόμους.

  • Αν αντιληφθείτε ότι έχετε πυρετό ή ότι κρυολογήσατε καλέστε οπωσδήποτε το γιατρό να σας εξετάσει και να δώσει αγωγή αν το νομίζει αναγκαίο.

  • Παρακολουθείτε να δείτε αν πρήζονται τα πόδια σας. Φροντίζετε να μην τραυματίζονται οι κνήμες διότι πολλές φορές δημιουργούνται άτονα έλκη και μολύνσεις.

  • Παρατηρείτε αν έχετε έντονη δίψα.

  • Κάνετε εργαστηριακό έλεγχο, γενική αίματος, ΤΚΕ, σάκχαρο, ουρία, κρεατινίνη, νάτριο, κάλιο, ουρικό οξύ, χοληστερίνη, τριγλυκερίδια, HDL, LDL, SGOT, SGPT, λευκώματα ορού, γενική ούρων (τουλάχιστον μία φορά στο τρίμηνο τους ηλεκτρολύτες).

Είναι δύσκολο στο μη ιατρό να υποθέσει το αίτιο κάποιου συμπτώματος, αν δηλαδή είναι φαρμακευτικής αιτιολογίας ή οφείλεται στην καρδιακή ανεπάρκεια ή σε κάποια άλλη πάθηση. Καλό είναι οι καρδιοπαθείς να συμβουλεύονται τον ιατρό τους χωρίς να υποβαθμίζουν κανένα νέο σύμπτωμα.

 

Βιβλιογραφία: Καρδιολογία Τούτουζα

     

Το Βήμα του Καρδιοπαθούς

 

Το Blog των καρδιοπαθειών

 

Περισσότερα...


OnLine κοντά σας

 

Δωρεάν προγράμματα υποστήριξης του υπολογιστή

 

Free Antivirus

Free Antispyware

Free Firewall

Περισσότερα...


Μάθε για την ανατομία και φυσιολογία της καρδιάς

 

ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Πληροφορίες για διατροφή 

και δίαιτες

Η υγιεινή διατροφή εξασφαλίζει γερή καρδιά και σώμα.

Διάβασε  για

 • Δίαιτες

 • Μεσογειακή

    διατροφή

 • Βιταμίνες,

     ιχνοστοιχεία

Περισσότερα.....


Go Shopping!

 

 

Προστάτεψε

μια ζωή 

Μπορείς...

 

 

   

 

| Home | Καρδιά | Εξετάσεις | Παθήσεις | Επείγοντα | Φάρμακα | Οδηγίες |

| Λεξικό των καρδιολογικών όρων |

| Υπέρταση | Έμφραγμα | Υψηλή χοληστερίνη | Αρρυθμίες |

 

Σοβαρή Υπενθύμιση: Οι πληροφορίες που περιέχονται στο InCardiology Web Site έχουν σαν μοναδικό σκοπό την ενημέρωση και δεν αποτελούν πρόταση για οποιαδήποτε-ιατρική-διαγνωστική εξέταση ή θεραπεία. Προτείνεται τα ανωτέρω να γίνονται σε συνεννόηση με τον γιατρό σας η άλλους επαγγελματίες υγείας.

Η ιατρική είναι μια συνεχώς μεταβαλλόμενη επιστήμη και η θεραπεία δεν είναι πάντα σαφώς καθορισμένη. Η νέα έρευνα αλλάζει καθημερινά τις διαγνωστικές και θεραπευτικές ενδείξεις. Το InCardiology προσπαθεί να παρέχει ενημερωμένες και ακριβείς πληροφορίες που είναι αποδεκτές γενικά μέσα στα ιατρικά πρότυπα κατά την διάρκεια της δημοσίευσης. Εντούτοις, δεδομένου ότι η ιατρική επιστήμη αλλάζει συνεχώς και το ανθρώπινο λάθος είναι πάντα δυνατό το InCardiology δεν μπορεί να διαβεβαιώσει ότι οι πληροφορίες που περιέχονται σε αυτό είναι ακριβείς ή πλήρεις, ούτε είναι υπεύθυνο για τυχόν παραλείψεις, λάθη ή για τα αποτελέσματα της χρησιμοποίησης αυτών των πληροφοριών.

Ο αναγνώστης πρέπει να επιβεβαιώσει τις πληροφορίες που περιέχονται στο InCardiology από άλλες πηγές πριν από τη χρήση και ιδιαίτερα από τους επαγγελματίες υγείας. Ειδικότερα, όλες οι δόσεις, οι ενδείξεις, και οι αντενδείξεις των φαρμάκων πρέπει να επιβεβαιωθούν στο πληροφοριακό ένθετο των συσκευασιών των φαρμάκων. Η χρήση των εμπορικών ονομασιών των φαρμάκων γίνεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς-πληροφοριακούς λόγους και δεν υποδηλώνει μεροληψία υπέρ αυτών.

Το InCardiology δεν μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο, άμεσα ή έμμεσα, για τη ζημιά ή την επιπλοκή που μπορεί να προκύψει με την εφαρμογή των πληροφοριών που περιέχονται στις σελίδες του. Για κάθε απορία στείλε e-mail.

Copyright © 1999-2008 InCardiology